طبس

شهر طَبَس (تبس)، مرکز شهرستان طبس، شهری کویری است در شمال شرقی استان یزد ایران. این شهر پیشتر جزئی از استان خراسان بود. در شرق شهر طبس رشته‌کوه بلندی به نام رشته کوه شتری قرار گرفته که ضلع شرقی چاله بزرگ طبس را تشکیل می‌دهد. معادن غنی ذغال سنگ این شهرستان حاکی از وجود جنگل‌های انبوه و دریاچه‌های بزرگ در گذشته‌های دور در این منطقه می‌باشد. این معادن، طبس را در ردیف یکی از غنی‌ترین مناطق کشور به لحاظ ثروت ملی قرار داده‌است.

علی رغم اینکه طبس در حال حاضر جزء استان یزد است اما فرهنگ مردم منطبق بر فرهنگ خراسان است. مردم آن به گویش خراسانی سخن می‌گویند و هنوز از لحاظ ریشه خود را خراسانی می‌دانند. انتزاع از خراسان و الحاق به یزد به دلیل ناهمگنی فرهنگی و اجتماعی آنها موجب ناخشنودی و اعتراض بسیاری از مردمان آن شد و مصرانه پیگیر الحاق مجدد به خاک خراسان می باشند.

علت نام بعضی گفته اند نام آنجا تب بس بوده است تب در فارسی به معنی حرارت و داغی است. یعنی بسی داغ . عده ای نیز نام آن را به زبان های سلوکیان مرتبط دانسته اند.ناصر خسرو در سفر نامه این شهر را طبس گیلکی خوانده است.

طبس در زمین‌لرزه شهریور ۱۳۵۷ به طور کامل نابود شد و بعد از آن بازسازی‌هایی در آن انجام شد. آب طبس از یک‌پارچه شدن چشمه‌های پرشماری که از راه یک قنات به این شهر آورده می‌شوند و در جایی به نام «فره‌ونگ» از زیر زمین بیرون می‌آیند تأمین می‌شود. این آب در راه خود به خاطر شیب طبیعی زمین چند آسیاب را نیز به راه می‌اندازد. این آب در قدیم پس از آبیاری و گذر از باغ گلشن، وارد شهر شده و باغ‌های و محله‌ها را آبیاری می‌کند و آب‌انبارها را پر از آب می‌نماید

دور بودن شهر طبس از شهرهای حاصل‌خیز و سختی راه کویر، جابه‌جایی هرگونه کالای فاسدشدنی به طبس را ناممکن می‌نمود و بنابر این مردم طبس میوه و سبزی خود را در محل تولید می‌کردند. فراورده‌های صادراتی این شهر را نیز فراورده‌های خشک و فاسدنشدنی مانند گندم و غله بوده‌است. در برخی نقاط پیرامون طبس حتی برنج نیز به عمل می‌آید و برنجزارهایی در آن‌جا وجود دارد. طبس در ۲۹ تا ۳۰ قمری به‌دست عرب‌ها اشغال شد و تاریخ‌نگاران سده‌های آغازین اسلامی همواره از آن به عنوان جایی که درختان نخل و مرکبات دارد یاد کرده‌اند.

بر اساس مستنداتی که هرودوت تاریخ نویس، ارائه نموده و به نقل از جلد اول کتاب سرزمین خورشید ترجمه استاد ذبیح الله منصوری، میت ری داتس از جمله موبدان زرتشیتی بوده که در طبس می زیسته و به عنوان ناپدری کورش کبیر وی را در همین منطقه تا سن شانزده سالگی تربیت و بزرگ نمود. طبس(تببس)در دوره نهضت اسماعیلیان یکی از مراکز مهم اسماعیلیان خراسان بود. از نوشته‌های سفرنامه‌نویسان این‌گونه برمی‌آید که باغ‌های طبس به جز قلعه‌باغ و باغ کلج قدمتی بیش از دوره افشاریان ندارند. خیابان گلشن در پایان دورهٔ زندیان و هنگامی که لطف‌علی خان زند به طبس می‌آید و به پیشنهاد او تأسیس شد.

اماکن دیدنی طبس: • باغ گلشن

• ارگ طبس (کهندژ)

• امامزاده حسین بن موسی الکاظم

• روستای ییلاقی خرو

• آب گرم مرتضی علی • طاق شاه عباس

• سد کریت (قدیمی‌ترین و بزرگ‌ترین سد قوسی جهان)

• روستای اصفهک

• روستای ازمیغان(شالی کاری و نخیلات)

• قلعه و مزار روستای پیرحاجات (قرن ۴ هجری)

• کرانه‌های زیبای کویر

• روستای دیدنی و تاریخی نای‌بند

• روستای جوخواه و کاروانسراهای شاه عباسی متعلق به دوره صفویه در ۱۸کیلومتری طبس.

• کال جنی و خانهٔ شریف گرگی در شمال جاده طوفان.

• روستای جنت آباد در شرق طبس از جاده جوخاه (خور بیابانک) روستای خرو دارای آب و هوای کوهستانی می باشد و در آن باغ های میوه و بخصوص زرد آلو ، آلو ، آلبالو ، بادام، گردو، انگور، انار و گردو دیده می شود.

به خاطر نزدیکی به شهر و کوهستانی بودن آن در تابستان و شب های آن مردم برای رهایی ازگرمای طبس به آنجا می روند. طاق شاه عباسی سدی با ۶۰متر ارتفاع است که نه تنها لقب قدیمی‌ترین و بزرگ‌ترین سد قوسی جهان را دارد ، بلکه به مدت ۵۵۰ سال هم به عنوان بلندترین سد در جهان شناخته می شد. آب گرم مرتضی علی هم از جاذبه های دیگر روستای خرو است. روستای خرو دارای دو قسمت خرو علیا و سفلی می باشد که بیشتر مردم در خرو علیا سکونت دارند. در میدان ورودی روستا ، ۲ درخت سرو تنومند و زیبا دیده میشود که گمان می رود عمر هر یک بیش از هزار سال باشد.

روستای ازمیغان یکی از زیباترین مناطق دیدنی و توریستی طبس می باشد. این روستا در درون یک دره کم عمق قرار دارد. از ابتدا تا انتهای این دره آب جاری است و وفور آب در این قسمت از جغرافیای گرم و خشک ایران به حدی بوده که امکان کشت برنج در آن فراهم شده است. اغلب درختان نخل این روستا خودرو هستند.

در حد فاصل این درختان نخل اراضی بصورت پلکانی درآمده تا شیب منطقه گرفته شود و شالیکاری در این مناطق انجام پذیرد .

كال جني: کال اصطلاحی است که در این منطقه به دره یا مسیر ایجاد شده بوسیله سیلابها و جریان آب اطلاق می شود. در این دره شاهد چشم اندازهای زیبای طبیعی هستیم. در طول این دره بر اثر فرسایش باد و آب ،نقوش و پستی و بلندیهای زیبایی به وجود آمده است. در این مسیر نیزارها و تک درختان نخل در چند قسمت قابل مشاهده هستند. در طول این دره آبشارهای کوچک که در زبان محلی شلن (sholan) نامیده می شود وجود دارد . در جاهایی آب بصورت حوضچه هایی جمع شده که در فصل تابستان مناسب برای آب تنی و فرار از گرمای زیاد هواست . در مسیر دره که پیش می رویم در دیواره دره حفراتی به چشم می خورد. این حفرات به دلایل طبیعی به وجود نیامده اند بلکه ساخته دست بشر هستند. در ارتفاع ۲ متری از سطح زمین ورودی قرار دارد که می توان به درون آن رفت و سپس بوسیله جای دست ها و حفرات دیواره آن بالا رفته و به تالار که شامل دو دالان و تعدادی اتاق هست رسید. طبق نظر کارشناس سازمان میراث فرهنگی این بنا در دوره ساسانیان ساخته شده است و به نظر می رسد محل چله نشینی یکتا پرستان بوده است.

آب گرم دیگ رستم چشمه ای جوشان گوگردی است که درجه حرارات آن بسیار بالا و در محل خود چشمه در آستانه جوشیدن است. اطراف این چشمه و مسیر آن به علت گوگردی بودن آن به رنگ زرد در آمده است. پس از طی مسیر 200 متر آب کمی از گرمای خود را از دست می دهد و در محل استخر حرارت آن بحدی است که می توان در داخل آب شنا کرد. به علت حرارت و املاح موجود از آن برای رفع دردهای رمایسمی و آب درمانی استفاده می شود. زیباترین وجه توریستی روستای اصفهک، روستای تخریب شده ای است که در کنار روستای جدید قرار دارد و در زلزله سال 1357 از بین رفته است. خانه‌های روستاي اصفهك اغلب با سقف گنبدی، نورگیر و در و پنجره‌های کوچک با خشت و گل ساخته شده‌اند. اصفهک در کنار کوه قرار گرفته و به همین دلیل در تابستان حداقل 5 تا 6 درجه خنک تر از طبس است. بنابراین می توانید شانس تماشای شب های کویر را در خنکای این روستا پیدا کنید.